Romence pek bilinmeyen bir gerçeği taşır: Doğu Avrupa’da konuşulan tek Latin temelli dildir. Etrafındaki Slav dillerinin (Bulgarca, Sırpça, Ukraynaca) arasında bir adacık gibi durur. Bu yüzden Romence çeviri yaparken işiniz iki kat ilginç: hem Latin kökenli kelimelerle (İtalyanca, İspanyolca, Fransızca’ya akraba) hem de Slav dillerinden alınmış kelimelerle karşılaşırsınız.
Romence Latin’in halk dilinden (vulgar Latin) gelişmiş bir Roman dili. Roma İmparatorluğu MS 106-271 yılları arasında Dakya’yı (bugünkü Romanya) yönetti. İmparator Aurelianus zamanında Romalıların geri çekilmesinden sonra bile yerel halk Latin dilini korudu. Yüzyıllar içinde bu Latin, çevredeki Slav, Macar ve Türk etkilerini emerek bugünkü Romence’ye dönüştü.
Latin köken kelime hazinesinde net görünür:
İtalyanca veya İspanyolca biliyorsanız Romence kelimelerin önemli kısmı tanıdık gelir. Bu kolaylık, çeviri çıktısını kontrol ederken işinize yarar; bir kelimenin yerinde olup olmadığını sezinleyebilirsiniz.
Osmanlı’nın Eflak ve Boğdan üzerindeki uzun varlığı (15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar) Romence’ye yüzlerce Türkçe kelime kazandırdı. Bunların bir kısmı zaman içinde dilden çıktı, bir kısmı hâlâ aktif kullanılıyor.
Hâlâ kullanılan Türkçe kökenli Romence kelimeler:
Bir Romanyalı ile sohbette bu kelimeler köprü olur. “Ciorbă” siparişi vermek tanıdık bir kelime; “chef bun” (iyi keyifler) sözü Türkçe köküyle hissedilir.
Romence şu anda Latin alfabesi kullanıyor ama bu durum 1860’ların ortasından sonra geçerli. Önce, yaklaşık 800 yıl boyunca Romence Kiril alfabesiyle yazıldı. Ortodoks Hristiyan Slavları’nın etkisi nedeniyle din ve devlet metinleri Kiril temelliydi.
Latin alfabesine geçiş 19. yüzyılda Romanya’nın milli kimliğini Latin köküne dayandırma çabasının parçasıydı. Bugün Moldova’da hâlâ Kiril Romence ile Latin Romence arasında siyasi tartışma devam eder; Transdinyester bölgesi resmi olarak Kiril alfabesi kullanır. Çeviri aracının çıktısı Latin Romence’sidir, bu Bükreş’in standart yazısı.
Romence isimleri üç cinsiyet sınıfına ayırır: eril, dişil ve nötr. Nötr ilginç bir kategoridir; tekilde eril, çoğulda dişil davranır. Sıfatlar isme uyar, fiiller özneye göre çekilir.
Türkçede cinsiyet olmadığı için çeviri sırasında motorun bilgi yaratması gerekir. “Doktor geldi” cümlesinde doktor erkekse “doctorul a venit”, kadınsa “doctorița a venit” olur. Motor genelde erkek varsayar.
Tanımlık (the) kullanımı Romence’de özeldir: tanımlık kelimenin sonuna ek olarak gelir. “om” (adam) → “omul” (the man), “carte” (kitap) → “cartea” (the book). Bu yapı Türkçeye uzak ama Bulgarca’ya benzer; iki dilin coğrafi yakınlığı dilbilime yansımış.
Moldova Cumhuriyeti’nin resmi dili anayasada “Moldovaca” olarak geçiyordu (2013’te değişti, şimdi “Romence” yazıyor). İki ülke arasındaki dil aslında aynı; küçük telaffuz ve kelime farkları var. Bir Romanyalı ile bir Moldovalı sorunsuz konuşur.
Çeviri çıktınız standart Romence olur. Moldova’ya yönelik bir metin için bu çıktı sorunsuz çalışır. Transdinyester gibi Rusça baskın bölgelere yazıyorsanız Rusça çeviri seçeneği daha uygun olabilir.
Romanya’da çalışan Türkler. Bükreş ve Konstanca’daki Türk iş camiası geniş. İnşaat, tekstil, gıda sektörlerinde Türk firmalarının operasyonları var. Belge çevirisinde başlangıç noktası olarak makine çevirisi kullanılır.
Türkiye’de yaşayan Romenler. Antalya, Alanya, Kuşadası gibi turizm merkezlerinde Romen vatandaşlar yaşıyor; bazı işyerleri Romence hizmet veriyor. Komşu olarak temas için makine çevirisi yeterli.
Romanya turizmi. Bükreş, Brașov, Sibiu, Sighișoara, Maramureș Türkler arasında popüler hale geldi. Vize gerekmemesi nedeniyle hafta sonu turları arttı. Otelde, restoranda, müzelerde temel diyaloglar için pratik araç.
Aile ve göç bağlantıları. Osmanlı’dan sonra Romanya’da kalan Türk-Tatar nüfusu (özellikle Dobruca’da, Köstence civarında) Romanya’nın resmi tanıdığı azınlıklardan biri. Türkiye’deki akrabalarla iletişim için bazen Romence çeviri gerekir.
Akademik araştırma. Osmanlı tarihi, Balkan çalışmaları ve Karadeniz çalışmaları alanlarında Romence kaynaklara erişmek gerekir. Romanya arşivlerinde Türk tarihiyle ilgili önemli belgeler vardır.